Z kart historii

Obrona Węgierskiej Górki w 1939 roku

Węgierska Górka była ważnym punktem oporu podczas wojny obronnej 1939r. Z zaplanowanych tutaj 16 schronów bojowych mających zamykać dolinę, do wybuchu wojny zdążono wybudować 5. Fortyfikacje zostały zdobyte
3 września po ciężkich walkach, w których Niemcy stracili około 200 żołnierzy. Obrona Węgierskiej Górki stanowi jeden z najpiękniejszych epizodów bojowych w wojnie obronnej Polski 1939 roku.

 

 

 

W wojnie obronnej Polski 1939r. odcinek lewego skrzydła armii "Kraków" w pasie beskidzko-podtatrzańskim broniła 1 brygada górska pod dowództwem płk dypl. J. Gaładyka w składzie pięciu batalionów KOP, dwóch batalionów obrony narodowej i oddziałów fortecznych. W celu wykonania tego zadania brygada zamknęła główne linie komunikacyjne biegnące dolinami między masywami górskimi.
2 pułk piechoty KOP pod dowództwem ppłk J. Rogowskiego bronił przejść od Czadcy w Słowacji na Żywiec i Jeleśnię w kierunku Bielska, zakładając główny rygiel obronny pod Węgierską Górką. Tego odcinka na linii wzgórza Szczotków (668m) - Węgierska Górka - Żabnica (865m) broniła 151 kompania forteczna "Węgierska Górka" dowodzona przez kpt. T. Semika, która w składzie 69 ludzi obsadziła cztery (z 16) schronów bojowych: "Waligóra", "Wędrowiec" i "Wąwóz". Tuż za fortami pozycję obronną obsadził 1 batalion KOP "Berezwecz" pod dowództwem mjr K. Czarkowskiego. Całość sił wspierał
3 dywizjon 65 pal majora J. Koziełły i bateria artylerii górskiej. Jako oddziałów osłonowych pod Milówką użyto 3 kompanię batalionu i kompanię obrony narodowej "Milówka". Razem 1500 żołnierzy, 15 armat,
6 dział ppanc., 20 ckm.

 
   Mapa rozmieszczenia fortyfikacji

Niemiecka 7 dywizja piechoty liczyła 17.700 żołnierzy, 12 haubic ciężkich i 36 lekkich, 75 dział ppanc., 20 armat 75 mm, 6 dział 150 mm, 138 ckm. Całość sił wspierało lotnictwo. Niemiecka 7 dywizja piechoty otrzymała zadanie: szybkim uderzeniem wzdłuż Soły przez Węgierską Górkę
i Żywiec wyjść na skrzydło i tyły polskiej obrony pod Bielskiem. Wczesnym rankiem 1 września 1939 roku lotnictwo nieprzyjaciela zaatakowało forty i stanowiska batalionu "Berezwecz". Artyleria ostrzeliwała polskie stanowiska. 62 pp posuwając się od Czadcy opanował Przełęcz Jabłonkowską i tunel kolejowy pod m. Mosty, a 19 pp zajął Koniaków, Skalite i Zwardoń. Polskie oddziały osłonowe tocząc potyczki wycofały się spod Zwardonia na Baranią Górę z zadaniem stawienia tam oporu wrogowi.
2 września w godzinach rannych 7 dp (62 pp) opanowała Baranią Górę wypierając broniące się pododdziały 1 batalionu. Około godz. 11.00 nieprzyjaciel uderzył na polską pozycję przesłaniania pod Milówką. Po południu nieprzyjaciel zdobył Szare, Kamesznicę i Milówkę. 3 kompania zdołała się wycofać do odwodu batalionu.
Około godz. 16-17, nieprzyjaciel rozpoczął silne ostrzeliwanie artyleryjskie fortów "Węgierska Górka". Ataki piechoty niemieckiej przy wsparciu dział przeciwpancernych i przeciwlotniczych oraz miotaczy płomieni nie miały powodzenia. Celny i skuteczny ogień obrony polskiej zatrzymał natarcie nieprzyjaciela. Niemcy usiłowali wyjść na skrzydła polskich fortyfikacji. Po zapadnięciu ciemności przeniknęli w kilku miejscach w polskie ugrupowanie.
Około godz. 22.00 płk J. Gaładyk na rozkaz dowódcy armii zarządził opuszczenie pozycji i wycofanie się załogi do rejonu Oczkowa z zadaniem zamknięcia kierunków na Kęty i Andrychów, w celu osłony południowego skrzydła 21 dp.
Rozkaz nie dotarł do wszystkich oddziałów i załóg schronów. Wycofały się artyleria, batalion KOP "Berezwecz" w 502 i załoga schronu "Waligóra". Pozostałe załogi schronów broniły się jeszcze przez około 20 godzin. Schron "Włóczęga" (dowódca ppor. rez. M. Małkowski) bronił się do godz. 8.30 3 września; schron "Wędrowiec" (dca komp. kpt. T. Semik) do godz. 17.00, a schron "Wąwóz" (dca ppor. rez. W. Chludziński) załoga opuściła o zmroku tegoż dnia.
Bohaterska obrona rygla pod Węgierską Górką w dniach 1-3 września opóźniła marsz niemieckiej
7 dywizji piechoty, dzięki czemu nieprzyjaciel nie zdołał rozbić południowego skrzydła armii "Kraków".
Dokładne straty stron walczących pod Węgierską Górką nie są w pełni znane. Według relacji ppłk.
T. Semika ze składu 151 kompanii fortecznej "Węgierska Górka" poległo 7 a rannych zostało 10 żołnierzy. Straty niemieckie zamykają się cyfrą ok. 200 zabitych i 300 rannych.

W swoich publikacjach Niemcy niezwykle wysoko ocenili obrońców Węgierskiej Górki, a w szczególności załogi schronów. Były one - jak pisali - "Nie do zdobycia, a dzielni żołnierze, walcząc jak polski oddział elitarny, dali z siebie wszystko".

*********

wedrowiecSchron bojowy "Wędrowiec"- dow. Kpt. Tadeusz Semik, zastępca -sierż. Stanisław Raczyński. Załoga 3 podoficerów
i 15 szeregowców, łącznie 20 żołnierzy. Ciężki betonowy schron bojowy typu "D" uzbrojenie 1 działko ppanc. Boforsa kal. 37 mm, 3 ckm "Browning" wz. 30 kal. 7,92 mm, dwa
w strzelnicach, jeden używany na górze schronu. Nie zamontowano kopuły pancernej obserwacyjno-bojowej, jedynie ułożono na schronie worki z piaskiem. Posiada dwa wyjścia zapasowe, dwie wyrzutnie rakiet oświetlających, zrzutnie granatów, strzelnicę obrony wejścia oraz
urządzenia do sygnalizacji optycznej. Urządzenia wentylacyjne oraz agregat prądotwórczy i reflektory nie zostały zabudowane. Schron wybudowany
w okresie lipiec-sierpień 1939 r. brał czynny udział w walkach 2-3 września 1939 r. Od południa
3 września powstrzymywał samotnie próby przejścia przez Węgierską Górkę oddziały niemiecki. Skapitulował około godz. 17.00 po wyczerpaniu amunicji. Z jego załogi zginęło 5 żołnierzy. Strzelcy Jan Fliś i Jan Kulpa 2 września podczas walki na górze fortu zza osłony worów z piaskiem, sierżant Stanisław Raczyński podobnie w czasie walki na górze schronu 3 września, strzelec Michalski w izbie bojowej działka ppanc. Strzelec Tlałka został zabity przez Niemców po poddaniu fortu.
Obecnie w forcie mieści się Muzeum i Izba Pamięci.

waligoraSchron artyleryjski "Waligóra" - dow. por. Leopold Galocz - załoga: 3 podoficerów i 11 szeregowców
i kanonierów, łącznie 15 żołnierzy. Ciężki betonowy schron bojowy typu "D" - tradytor artyleryjski, jedno kondygnacyjny, uzbrojenie: 2 armaty polowe kal 76,2 mm
w pancernych strzelnicach ustawione na ruchomych platformach, 1 ckm "Browning" wz. 30 kal. 7,92 mm
w strzelnicy w ścianie schronu. Nie zamontowano kopuły pancernej obserwacyjno-bojowej, jedynie ułożono na schronie worki z piaskiem. Posiada wyrzutnię rakiet oświetlających, zrzutnie granatów, strzelnicę obrony wejścia oraz urządzenia do sygnalizacji świetlnej. Urządzenia wentylacyjne nie zostały zamontowane.
Schron wybudowany w okresie lipiec-sierpień 1939 r. brał czynny udział w walkach 2 września 1939 r. Załoga na rozkaz dowództwa wycofała się w nocy z 2/3 września. Widoczne ślady ostrzału - szczególnie strzelnic są wynikiem ostrzału z niewielkiej odległości podczas kręcenia przez Niemców filmu propagandowego w 1939 roku.

wawozSchron bojowy "Wąwóz" - dowódca ppor. rez. Antoni Chudziński. Załoga 4 podoficerów i 13 szeregowców, łącznie 18 żołnierzy. Ciężki betonowy schron bojowy typu "D" uzbrojenie 1 działko p.panc. Boforsa kal. 37 mm, 4 ckm "Browning" wz. 30 kal. 7,92 mm, dwa w strzelnicach, jeden używany na górze schronu.. Nie zamontowano kopuły pancernej obserwacyjno-bojowej, jedynie ułożono na schronie worki z piaskiem. Brak wentylacji, oświetlenia, wodociągu, łączności. Posiada wyjście zapasowe, wyrzutnie rakiet oświetlających, zrzutnie granatów i rury do sygnalizacji optycznej. W części wysadzonej znajdowała się strzelnica obrony wejścia. stanowisko działa p.panc. Schron wybudowany w okresie lipiec-sierpień 1939 r. brał czynny udział w walkach 2-3 września 1939 r. W dniu 3 września nie prowadziła ostrzału
w kierunku zachodnim z powodu uszkodzenia w czasie walk nocnych działka ppanc. i ckm. w izbach bojowych od strony Węgierskiej Górki. Załoga do wyczerpania amunicji ostrzeliwała próby obejścia polskich pozycji od miejscowości Żabnica. Po wyczerpaniu amunicji około 19.00 odparła jeszcze granatami ostatni atak. Wieczorem pod osłoną ciemności opuściła schron. Część załogi dołączyła przez góry do wojsk polskich i i żołnierze walczyli do poddania kapitulacji w okolicach Lwowa. Dowódca schronu ppor. Antoni Chludziński dostał się do niewoli sowieckiej, był więziony a następnie zamordowany przez Rosjan w Charkowie. Schron wysadzony został w roku 1939 roku przez Niemców, którzy zdetonowali w nim miny z pola minowego w Węgierskiej Górce.

wyrwidabSchron "Wyrwidąb" wybudowany w okresie lipiec-sierpień 1939 r.. Ciężki betonowy schron bojowy typu "D".
Docelowo -uzbrojenie 3 ckm "Browning" wz. 30 kal. 7,92 mm. Kopuła pancerna nie została zamontowana, brak wyposażenia i instalacji wentylacyjnej, wodnej, elektrycznej (agregat). Posiada wyjście zapasowe, dwie wyrzutnie rakiet oświetlających, zrzutnie granatów, strzelnicę obrony wejścia. Budowany w VII-VIII 1939 r. nie brał udziału w walkach 2-3 września 1939 r.
Wysadzony został podczas ćwiczeń batalionu bielskiego
w 1968 roku.

Schron bojowy "Włóczęga" - dowódca ppor. rez. Marian Małkowski - załoga 3 podoficerów,
13 szeregowców. Łącznie 17 żołnierzy. Ciężki betonowy schron bojowy typu "D" uzbrojenie 1 działko ppanc. Boforsa kal. 37 mm, 3 ckm "Browning" wz. 30 kal. 7,92 mm, dwa w strzelnicach, jeden używany na górze schronu.. Nie zamontowano kopuły pancernej obserwacyjno-bojowej, jedynie ułożono na schronie worki z piaskiem. Posiada wyjście zapasowe, jedną wyrzutnię rakiet oświetlających, zrzutnie granatów, strzelnicę obrony wejścia. Urządzenia wentylacyjne oraz agregat prądotwórczy i reflektory nie zostały zamontowane Schron wybudowany w okresie lipiec-sierpień 1939 r. brał czynny udział w walkach 2-3 września 1939 r. Walczył do ok. 8.30 3 września, został poddany po wyczerpaniu amunicji i możliwości walki. Z jego załogi zginęło dwóch żołnierzy: kapral Franciszek Tomaszek i kapral Bolesław Wiśniewski.
W latach 50-tych wybudowano na schronie dom mieszkalny. Obecnie jest niedostępny do zwiedzania.

Opracowano na podstawie tekstów: A. Radomskiego i L. Kupczaka

 

___________________________________________________________________________

   Powrót do Archiwum Poprzedni artykuł - Następny artykuł